Çocuğunuz diğer ebeveynin evine gitmek istemediğinde ne yapmalısınız?

Cumartesi sabahı, saat dokuza on var. Babası onda gelecek, yedi yaşındaki Defne ise koridorda yere uzanmış, “Gitmiyorum” diyor. Çoğu zaman çocuğu zorlayan şey vedalaşmanın kendisidir ve bu zorluk geçer. Bazen ise bu “gitmiyorum”, öbür evde bir şeylerin ters gittiğinin ilk işaretidir. Bu sabah sakin bir teslim yeterlidir. Durumun hangisi olduğunu önümüzdeki birkaç hafta içinde anlarsınız.

Çocuklar neden ayak direr?

Kanada’da Manitoba eyalet hükümetinin aile hukuku sayfasına göre çocuklar çoğu zaman öbür ebeveyne ne hissettikleriyle hiç ilgisi olmayan sebeplerle gitmek istemediklerini söyler. Bazen de yalnızca sizin duymak istediğinizi düşündükleri şeyi söylerler. En sık rastlanan sebepleri aşağıda en sıradanından başlayarak sıraladık.

• Bazı çocuklar yalnızca geçişin kendisinde zorlanır. Kreş kapısında ya da arkadaşının evinde yatıya kalırken vedalaşmakta güçlük çeken çocuk burada da güçlük çeker.
• Çocuk sizin için kaygılanıyor olabilir. Yalnız kalacağınızı ya da babasının evinde eğlenirse üzüleceğinizi düşünen çocuk evde kalıp sizi kollamaya karar verebilir.
• İki evin kuralları farklı olabilir. Bir evde tablete yarım saat izin verilirken öbüründe sınır yoktur. Bir evde yatma saati dokuzken öbüründe on birdir. ABD’de Oregon eyaletinin aile hukuku danışma kurulunun hazırladığı ebeveyn rehberinde 12 ve 16 yaşında iki kardeş var. Çöpü vaktinde çıkarmadıkları için babaları telefonlarını ellerinden alıyor, ikisi de artık yalnızca annelerinin evinde kalmak istiyor.
• Annesinin ya da babasının hayatına yeni biri girmiş, belki üvey kardeşler de gelmiştir. Çocuk odasını paylaşmak zorunda kalabilir, babasıyla ya da annesiyle hiç yalnız kalamayabilir.
• Çocuğun kendi hayatı da araya girer. Cumartesi günü sınıf arkadaşının doğum günü ya da basketbol maçı vardır, bütün arkadaşları da sizin sokakta oturuyordur.
• Çocuk evden ayrılan ebeveyne öfkeli olabilir. Ayrılığın nedenine dair soruları bitmediyse boşanmayı anlattığınız o ilk konuşmaya geri dönün.
• Büyüklerin kavgası da çocuğu uzaklaştırabilir. Oregon rehberine göre annesiyle babasının kavgasının ortasında kalan çocuk, bu savaştan uzak durmak için ebeveynlerden birini reddedebilir. Teslimler tartışmayla geçiyorsa gitmemek, o sahneden kurtulmanın en kısa yolu olabilir.
• Aile büyüklerinin sözleri de çocuğu etkiler. Kapıda “Gitme kuzum, burada kal” diyen bir anneanneyi ya da teslim boyunca surat asan bir babaanneyi düşünün. Rehbere göre çocuk annesi ya da babası hakkında kötü söz duyduğunda kendisi hakkında kötü söz duymuş olur. Bu yüzden çocuğun önünde öbür ebeveyni kötülemek de başkalarının kötülemesine göz yummak da ona zarar verir.
• Bazen de o evde çocuğu korkutan bir şey yaşanıyordur. Bu ihtimali aşağıda ayrı bir bölümde ele aldık.

Birkaç sebep aynı anda geçerli olabilir, kardeşlerin sebepleri de farklı olabilir. On yaşındaki Ege babasının yeni kız arkadaşından kaçarken küçük kardeşi Elif sadece kediden ayrılmak istemiyordur.

Kapıda ne söylemelisiniz?

Teslimi kısa, hatta biraz sıkıcı tutun. Çocuğun hissettiğini dile getirin ama onunla tartışmayın. “Bugün hiç gitmek istemiyorsun” demeniz yeterlidir. Planı da soruya çevirmeyin. “Babana gitmek istiyor musun?” diye sorarsanız sonucuna uyamayacağınız bir oylama açmış olursunuz. “Babana hangi kitabı götürüyorsun?” sorusunda ise gidileceği zaten bellidir.

Orada güzel vakit geçirmesine sevineceğinizi de açıkça söyleyin. Oregon rehberine göre kısa süreli direnç, çocuk o ebeveynle ilişkisinin desteklendiğini hissettiği sürece genellikle geçiyor.

Kendinizle ilgili söylediklerinize de dikkat edin. Rehberde, çocuğunu “Seni çok özleyeceğim”, “Sensiz ne yaparım bilmiyorum” diye uğurlayan bir ebeveyn var. Çocuğun aklı, öbür evde kaldığı süre boyunca hep onda kalıyor. Bu ebeveyn bir koçla çalıştıktan sonra “Ben iyi olacağım, merak etme” demeye başlıyor, öbür eve götürsün diye çocuğun çantasına küçük bir paket de koyuyor. Sizin paketinizde en sevdiği gofret ve iki satırlık bir not olabilir.

“Biliyorum, bugün hiç canın gitmek istemiyor. Böyle günler olur. Baban onda gelecek, pazar akşamı altıda da yine evdesin. Beni merak etme, ben iyiyim. Sen git, babanla iyi eğlen. Hadi bakalım, dinozorlu kitapla tilkili kitaptan hangisini götürüyorsun?”

Giderken ağlaması sorun değil. Sarılın, dönüş saatini bir kez daha söyleyin ve içeri girin. Kapının önünde uzayan ikinci vedalaşma itirazı çoğu zaman baştan başlatır. Tepinen dokuz yaşındaki bir çocuğu arabaya kucakta taşımanız gerekecekse diğer ebeveyni arayın ve görüşmeyi iptal etmeden kısa bir süre ertelemek için anlaşın. Teslim anını sakinleştirecek başka fikirleri teslim günüyle ilgili yazımızda bulabilirsiniz.

Sonra diğer ebeveyne ağlamanın ne kadar sürdüğünü sorun. Kapınızda hıçkırıklarla ağlayıp on dakika sonra arabada şarkı söyleyen çocukla pazar akşamına kadar içine kapanık kalan çocuk size farklı şeyler anlatıyor.

Konuyu sonra sakin bir anda açın

Teslim anı soru sormak için en kötü zamandır. Çocukla aynı işe daldığınız ve yüzünüze bakmak zorunda kalmadığı anları bekleyin. Arabada, akşam yemeği hazırlanırken ya da servisi beklerken çocuğun neyi sevdiğini ve neyde zorlandığını anlatabileceği sorular sorun.

• “Babanın evinde en çok neyi seviyorsun?” Manitoba’nın sayfasına göre bu soru çocuğa, sizi üzmekten korkmadan o ebeveyni sevme izni veriyor.
• “Orada seni en çok ne zorluyor?”
• “Oradaki hafta sonlarında tek bir şeyi değiştirebilsen neyi değiştirirdin?”

Cevabı içinde taşıyan sorulardan uzak durun. “Sana kötü mü davranıyor?” sorusu ya da endişeli bir sesle sorulan “Bir şey mi oldu?” bu türden sorulardır. Oregon rehberinin uyardığı gibi, böyle yönlendirici sorular çocuğun aklına hikaye yerleştirmek olarak görülebilir. Endişeniz bir gün mahkemeye taşınırsa bu fark önem kazanır.

Bir kez sorun, sonra bir hafta kadar konuyu açmayın. Her görüşmeden sonra sorguya çekilen çocuk öbür evin sizi üzdüğünü öğrenir ve sizi en çok rahatlatacak cevabı vermeye başlayabilir. Duyacağınız şey çoğu zaman çözülebilir türdendir. Defne de sonunda ağzındaki baklayı çıkarır. Ranzadan nefret ediyormuş, alt ranzada yatan üvey kardeşi Kerem bütün gece yatağını alttan tekmeliyormuş.

Çocuk büyüdükçe neler değişir?

Okul öncesi çağda kapıdaki itiraz beklenen bir şeydir, çünkü çocuk en çok vakit geçirdiği kişiden ayrılmaya tepki veriyordur. Her seferinde aynı vedalaşma ritüelini kullanın, sevdiği oyuncak ya da battaniye her geçişte yanında olsun. Yine de kelimelerden çok davranışa bakın. Bu yaştaki çocuk bir yetişkinden korktuğunu anlatacak kelimeleri bulamayabilir. Uykusundaki, iştahındaki ve tuvalet alışkanlığındaki ani değişiklikler size sözlerinden daha çok şey söyler.

İlkokul çağındaki çocuk sebep söyleyebilir ama çoğu zaman elindeki en güvenli sebebi seçer. “Babamın kız arkadaşı bana karışıyor” demez, “Orada sıkılıyorum” der. Oregon rehberindeki bir ailede çocuk, babasının kız arkadaşının ona annesiymiş gibi sürekli emir vermesinden bunalmış. Aile terapisinde basit bir çözüm bulmuşlar. Kuralları bundan sonra baba koyacak, haftada en az bir kez de oğluyla yalnız vakit geçirecek.

On iki yaş civarından sonra itirazın bir kısmı ergenliğin kendisinden gelir. Cumartesi maçından vazgeçmek istemeyen on beş yaşındaki genç pazarlık yapıyordur, siz de pazarlık edebilirsiniz. BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 12. maddesi çocuğun görüşüne yaşı ve olgunluğu ölçüsünde özen gösterilmesini, onu ilgilendiren yargı süreçlerinde dinlenmesini ister. Türk Medeni Kanunu’nun 339. maddesi de anne ve babanın önemli konularda çocuğun düşüncesini olabildiğince hesaba katmasını bekler. Bu yüzden gencin sözü daha çok dinlenir. Aile mahkemesi adliyedeki psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan da yararlanır, ama son sözü çocuğun yararına bakarak hakim söyler.

“Haklısın, cumartesi babana gidince maç yanıyor. Babana bir mesaj at, maçtan sonra direkt sana geçsem olur mu diye sor. İstersen ben sorarım. Ama hafta sonunu komple iptal etmek yok. Baban seni görmek istiyor.”

Diğer ebeveynle nasıl konuşmalısınız?

Önce ranza, cumartesi planları ya da kedi gibi en sıradan açıklamaları düşünün. Diğer ebeveyne gördüğünüzü anlatın. Olguları yazın, işe yarıyorsa çocuğun kendi sözlerini aktarın. Teşhis koymayın ve mesajı tek bir öneriyle bitirin.

“Merhaba Murat, şikayet etmek için yazmıyorum, haberin olsun istedim. Defne cumartesi sabah sen gelmeden ağladı, gitmek istemediğini söyledi. Pazar akşamı da ranzada uyuyamadığını, Kerem’in gece alttan yatağını tekmelediğini anlattı. Cumartesi arkadaşlarıyla buluşamamak da canını sıkıyormuş. Bence sana kırgın değil. Oda düzenini ve cumartesileri bir konuşalım mı? Salı akşam 20.00’den sonra müsaitim.”

Kendi payınıza da bakın. Oregon rehberinde, babalarının sıkı kurallarından yakınan oğullarına “Ben de evliliği zaten bu yüzden bitirdim” diyen bir anne var. Çocuk bundan, babasından uzak durmakta haklı olduğu sonucunu çıkarır.

Reddedilen taraf sizseniz bu acıtır, insanın içinden üstüne gitmek ya da öfkelenmek gelir. Manitoba’nın sayfası başka bir yol öneriyor. Çocuğun hangi tür temasla rahat edeceğini dinleyin ve oradan başlayın. Bu bir mesaj, bir telefon ya da güvendiği bir yetişkinin de bulunduğu bir buluşma olabilir. Aynı sayfaya göre çocuk, sizin annesini ya da babasını incittiğinizi ve ayrılık sırasında işleri kötü yönettiğinizi düşünüyorsa güveni büyük ihtimalle ancak sorumluluğu üstlenip özür dilediğinizde ve telafi ettiğinizde geri gelir.

“Seni özledim. Hafta sonu gelmek istemezsen sorun değil. Çarşamba okul çıkışı pide yemeye gidelim mi? Seni kıran bir şey yaptıysam bana söyle. Seni dinlerim, kızmam.”

Çocuğun itirazı güvenlikle ilgiliyse ne yapmalısınız?

Çocuğunuz o evdeki birinden korktuğunu söylüyorsa, kendisine vurulduğunu, bir odaya kilitlendiğini ya da yaşına göre fazla uzun süre yalnız bırakıldığını anlatıyorsa, alkollü ya da uyuşturucu etkisinde araba kullanan bir yetişkinden söz ediyorsa bunu ciddiye alın. Yaşına uymayan cinsel bilgi ya da davranış, açıklaması tutmayan yaralar ve yalnızca o eve karşı duyulan bir korku da bu listeye girer. Okul gezisine gönül rahatlığıyla gidip her görüşmeden önce karnı ağrıyan bir çocuğu düşünün. Bu işaretlerin hiçbiri tek başına istismar olduğunu kanıtlamaz, ama her biri bir uzmana danışmak için yeterli sebeptir.

Gerçek bir endişeniz varsa aşağıdaki adımları sırayla izleyin.

1. Çocuk o an tehlikedeyse 112’yi arayın.
2. Güvenli olmadığına inandığınız görüşmeye çocuğu göndermeyin ve aynı gün bir aile hukuku avukatıyla konuşun. Kararı tek başınıza askıya almanın hukuki sonuçları olabilir, bunları aşağıda anlattık. Türk Medeni Kanunu’nun 324. maddesine göre kişisel ilişki çocuğun huzurunu tehlikeye sokuyorsa bu hak reddedilebilir ya da kaldırılabilir. Şiddet varsa karakola ya da doğrudan aile mahkemesine başvurup 6284 sayılı Kanun’a göre koruma tedbiri de isteyebilirsiniz. Hakim bu yolla kişisel ilişkiyi bir refakatçi eşliğine bağlayabilir, sınırlayabilir ya da tümüyle kaldırabilir. 6284’e göre verilmiş bir gizlilik ya da koruma kararı zaten varsa teslimler de ona göre yapılır.
3. Çocuk size bir şey anlatırsa sakin kalın. Oregon rehberi “Bana anlattığın için teşekkür ederim. Başına bu geldiği için çok üzüldüm. Şimdi bize yardım edebilecek kişilerle konuşacağım ve güvende olmanı sağlayacağım.” gibi bir cevap öneriyor. Suçun onda olmadığını söyleyin ve diğer ebeveyni kötülemeyin. Ayrıntıları sormayı da sürdürmeyin, o işi doktora ya da sosyal hizmet uzmanına bırakın. Cinsel istismar şüphesinde Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerdeki Çocuk İzlem Merkezleri, çocuğun ifadesinin alınmasını ve adli muayenesini tek çatı altında, gizlilik içinde topluyor. Bu düzenin amacı, çocuğun adli işlemler sırasında yeniden örselenmesini önlemektir.
4. Çocuğun söylediklerini ayrıntılar tazeyken, kendi kelimeleriyle, tarih, saat ve yanında kimin olduğu bilgisiyle yazın. Gördüğünüz ve duyduğunuzla sınırlı kalın, yorum eklemeyin. Lullia bu tür tarihli notları tek bir yerde tutar, çekmecedeki bir defter de aynı işi görür. Ortak ebeveynlikte neyi kayda geçirmeniz gerektiğini ayrı bir yazıda anlattık.
5. Durumu bildirin. ALO 183’ü arayabilirsiniz. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının açıklamasına göre bu hatta gelen şiddet ve istismar bildirimleri emniyete ya da jandarmaya ve ildeki acil müdahale ekibine iletiliyor. Suç şüphesini doğrudan Cumhuriyet başsavcılığına ya da karakola da bildirebilirsiniz.

Mahkeme kararı varken çocuk gitmek istemezse ne olur?

Kişisel ilişki kararı yetişkinleri bağlar, çocuğun “gitmeyeceğim” demesi kararı ortadan kaldırmaz. Türk Medeni Kanunu’nun 324. maddesi iki ebeveynden de diğerinin çocukla ilişkisini zedelemekten kaçınmasını ister. 2021’de kanuna eklenen hükme göre velayet kendisine bırakılan ebeveyn kişisel ilişki düzenlemesine uymazsa, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Mahkeme bunu kararında taraflara ayrıca hatırlatır.

Karar uygulanmazsa diğer ebeveyn adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurabilir. Çocuk Koruma Kanunu’na yine 2021’de eklenen hükümlere göre müdürlük önce sizinle iletişime geçip çocuğu belirlediği yere getirmenizi ister, getirmezseniz teslim emri gönderir. Teslim, müdürlüğün belirlediği teslim mekanında, psikolog, pedagog ya da sosyal çalışmacı gibi bir uzman, uzman yoksa bir öğretmen eşliğinde yapılır. Teslim emrine aykırı davranan ebeveyne, şikayet üzerine aile mahkemesince üç günden on güne kadar disiplin hapsi verilebilir, müdürlük de ilk aykırılıkta o ebeveyn için mahkemeden danışmanlık tedbiri ister. Çocuğu süresinde geri getirmeyen tarafı ise üç aya kadar disiplin hapsi bekliyor.

Çocuk teslim mekanına getirildiği halde görüşmeyi reddederse ne olacağını Adalet Bakanlığının 2022 tarihli yönetmeliği düzenliyor. Uzman önce çocukla ve iki ebeveynle ayrı görüşmeler yapar. Çocuk yine razı olmazsa durum gerekçesiyle tutanağa geçer, uzman da sorunun kaynağını bulmak için üçünüzle bir görüşme planı çıkarır. Bu görüşmeler en geç bir sonraki kişisel ilişki gününe kadar, her durumda on beş gün içinde yapılır.

Düzen artık on beş yaşındaki çocuğunuza uymuyorsa uygulamayı sessizce bırakmayın, avukatınızla birlikte aile mahkemesinden değiştirilmesini isteyin.

“Ebeveyn yabancılaştırması” neden tartışılıyor?

Bir ebeveynin çocuğu diğerine karşı doldurduğu iddiasına “ebeveyn yabancılaştırması” dendiğini de duyabilirsiniz. Bu kavram çok tartışılıyor. ABD’deki bazı eyalet mahkemelerinde görüş bildiren kimi ruh sağlığı çalışanları bunu bir tür duygusal çocuk istismarı sayıyor. Karşı cephede BM’nin Kadına Yönelik Şiddet Özel Raportörü Reem Alsalem var. Alsalem 2023’teki raporunda kavramı “temelsiz ve bilim dışı” buldu, ağırlıklı olarak annelere karşı kullanıldığını söyledi ve aile mahkemelerinin aile içi şiddet geçmişini göz ardı etmesini kabul edilemez saydı. Oregon rehberi de temas sorunlarının neredeyse hiçbir zaman yalnızca istismardan ya da yalnızca yabancılaştırıcı davranışlardan kaynaklanmadığını, çoğunun karmaşık aile dinamiklerinden doğduğunu yazıyor.

Çocuğun size karşı doldurulduğundan endişe ediyorsanız ya da bununla suçlanıyorsanız etiketle uğraşmayın. Somut davranışları ve tarihleri avukatınıza ve mahkemenin görevlendirdiği uzmana anlatın.

Direnç geçmezse ne yapmalısınız?

Direnç birkaç haftadan uzun sürüyorsa, giderek artıyorsa, bulabildiğiniz bir sebebi yoksa ya da başka büyük değişikliklerle birlikte geliyorsa çocuk psikoloğuna ya da çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun. Gencin sevdiği arkadaşlarından ve uğraşlarından çekilmesi böyle bir değişikliktir. İlk adres okulun rehberlik servisi olabilir. Bütün aileyle çalışan bir danışman arayın. Oregon rehberine göre yalnızca çocukla ya da çocukla tek bir ebeveynle görüşen danışman resmin önemli parçalarını genellikle kaçırıyor. İstismar ya da şiddet yaşanmışsa önce çocuğun güvenliği sağlanır, terapi ondan sonra gelir.

Bir sonraki teslimden önce bu adımları hatırlayın.

• Vedalaşmayı kısa tutun ve dönüş saatini söyleyin.
• Orada iyi vakit geçirmesine sevineceğinizi çocuğunuza söyleyin.
• Diğer ebeveyne şikayet etmeden iki satırlık bir bilgi mesajı atın.
• Gelecek hafta arabada tek bir açık uçlu soru sorun, sonra konuyu kapatın.
• Zarar işareti görürseniz diğer ebeveynle konuşmayı atlayın. 112’yi ya da ALO 183’ü arayın, gerekirse savcılığa başvurun.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Durumunuz için bir aile hukuku avukatına danışın.