Her teslim kavgaya dönüyorsa daha çok konuşmak işe yaramıyor. Paralel ebeveynlikte aranızdaki temas azalır ve pazarlığı ayrıntılı, yazılı bir düzen üstlenir. Eski eşinizle hiç anlaşamasanız da çocuklarınızın hayatı sakinleşebilir.
Her teslimde sesler yükseliyorsa ve dokuz yaşındaki kızınız arabadan inmemek için bahane bulmaya başladıysa, herkesin verdiği “oturup konuşun, çocuk için anlaşın” öğüdü büyük ihtimalle yangına körükle gidiyor. Paralel ebeveynlik bu işe tersinden yaklaşır. İkiniz de kendi evinizi kendiniz yönetirsiniz, konuşarak çözemediğiniz şeyleri de ayrıntılı ve yazılı bir düzen çözer.
Ayrılık sonrası tavsiyelerin çoğu, telefonda iki dakikada bir hafta sonunu değiştirebilen iki ebeveyn varsayar. Paralel ebeveynlik ise bunu yapamayanlar için düşünülmüştür. Psikolog Peter Jaffe, hukukçu Nicholas Bala ve ekibinin 2023’te Kanada Adalet Bakanlığı için hazırladığı bilgi notuna göre bu düzende anne de baba da çocuğun hayatında güçlü biçimde yer alır, ama her şey ikisinin birbiriyle olabildiğince az karşılaşmasına göre kurulur. Çocuk kimdeyse günlük kararları o verir, eğitim gibi büyük kararlar ise ebeveynlerden birine bırakılır.
Türk hukukunun iskeleti de buna zaten yakındır. Medeni Kanun’un 336. maddesine göre boşanmada velayet, çocuğun bırakıldığı ebeveyne geçer. Mahkeme, 182. ve 323. maddeler uyarınca öbür ebeveynle çocuk arasındaki kişisel ilişkiyi de düzenler. Paralel ebeveynlik, bu iskeletin üstüne aranızdaki teması en aza indiren ve tartışmaya yer bırakmayan bir düzen eklemek anlamına gelir.
Aşağıdaki durumların çoğunu yaşıyorsanız bu yazı işinize yarayacaktır.
Son maddede duraksadıysanız önce bir sonraki bölümü okuyun.
Bir şart daha var. Aynı nota göre paralel ebeveynlik, ancak anne ile babanın bütün kavgalarına rağmen çocuk yetiştirmeye dair temel fikirleri benziyorsa çocuğa iyi gelir. Yatma saatinin farklı olması ya da şekere farklı bakmanız sorun çıkarmaz. Biriniz çocuğun epilepsi ilacını vermiyorsa iş değişir. Paralel ebeveynlik böyle bir yükü taşıyamaz. Çocuğun sağlığını tehlikeye atan bir ihmali avukatınızla birlikte mahkemeye götürmeniz gerekir.
Dışarıdan bakınca yüksek çatışmalı bir ayrılıkla şiddet içeren bir ilişki birbirine çok benzer. Ama içeriden bakan biri farkı görür. Çatışmada iki taraf da öbürünün kuralına boyun eğmez ve ikisi de pek korkmaz. Şiddette ise biri korkar, öbürü kontrolü elinde tutmaya çalışır. Bunun için telefonunuzu karıştırır, parayı keser, sizi tehdit eder ya da ailenizden ve arkadaşlarınızdan koparır.
Türk hukuku şiddeti dar tanımlamıyor. 6284 sayılı Kanun fiziksel, cinsel, psikolojik, sözlü ve ekonomik her türlü davranışı şiddet sayıyor. Tehdit, baskı ve özgürlüğün keyfi olarak engellenmesi de bu tanıma giriyor. Kanun şiddete uğrayan ya da uğrama tehlikesi bulunan kadınları, çocukları ve diğer aile bireylerini koruyor, yani erkekseniz de başvurabilirsiniz. Ayrı yaşıyor olmanız da bir şey değiştirmez, çünkü ev içi şiddet tanımı aynı evi paylaşmayanları da kapsıyor.
Paralel ebeveynlik, birbirinin yanında güvende olan ama bir türlü iş birliği yapamayan iki insanı varsayar. Jaffe ile Bala’nın notu da çocuğa ya da öbür ebeveyne yönelik süren bir risk varsa bu modelin uygun olmadığını açıkça yazıyor. Böyle bir durumda başka araçlara başvurmanız gerekir.
Yardım için aşağıdaki yerlere başvurabilirsiniz.
Bundan sonraki bölümleri, sorunun çatışma olduğu ve kimsenin korkmadığı aileler için yazdık.
Birlikte ebeveynlik yapabilenler gevşek bir düzenle idare eder ve boşlukları konuşarak doldurur. Paralel ebeveynlikte düzen konuşmanın yerine geçer, bu yüzden her boşluk ileride bir kavgaya dönüşür. Mahkeme kararındaki kişisel ilişki maddesi birkaç satırdan ibaretse, ayrıntıları yazıya dökmenin yolunu avukatınızla konuşun. Düzende aşağıdaki konuların her biri açıkça yer almalı.
Kararlar ayrı bir madde ister. Velayet tek ebeveyndeyse okul ve sağlık gibi büyük kararları zaten o verir. Ortak velayetiniz varsa hangi alanda kimin karar vereceğini yazın. Aşağıdaki örneği kendi durumunuza uyarlayabilirsiniz.
Günlük kararları (yemek, yatma saati, ekran süresi, ödev düzeni, eve hangi arkadaşın geleceği) çocuklar o sırada kimdeyse o ebeveyn verir. Zeynep ile Emir’in okul ve kurs kararlarını anne verir. Önerisini önce babaya e-postayla gönderir, yazılı cevap için 7 gün bekler. Acil olmayan sağlık ve diş tedavisi kararlarını aynı koşullarla baba verir. Acil bir durumda çocuklar kimdeyse o ebeveyn gereğini yapar, öbürünü 2 saat içinde telefonla arar ve aynı gün e-postayla bilgi verir.
İyi niyetli insanlar en çok, hatır için iyilik yapmama kuralına uymakta zorlanır. Çatışmalı bir ilişkide her takas ve her fazladan saat bir borca dönüşür. Bu borç da en olmadık anda “Geçen yıl Ramazan Bayramı’nı sana bıraktım, bu Kurban benim” gibi bir cümleyle tahsil edilir. Her değişiklik isteğini belli bir süre önce, mesela 7 gün önceden, anlaştığınız kanaldan yazılı olarak iletin. İkinizin de gerekçe göstermeden hayır diyebileceğini baştan kararlaştırın. Gerekçe yazmazsanız karşı tarafın yapışacağı bir cümle de kalmaz.
Bunun bir bedeli var. Beş yaşındaki Emir, takas isteğine hayır dendiği için kuzeninin sünnet düğününü kaçırabilir. Onunla birlikte üzülün ama kimin yüzünden olduğunu söylemeyin. Emir için kaçan bir düğünü atlatmak, annesiyle babasının her ay pazarlığı baştan açmasını izlemekten daha kolaydır.
Hayır deme hakkı yalnızca takas istekleri için geçerlidir. Mahkemenin kurduğu kişisel ilişki düzeninin kendisine uymak zorundasınız. Medeni Kanun’un 182. maddesine göre mahkeme, düzene uyulmazsa çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini kararında ihtar ediyor.
Acil olmayan her konu için e-posta ya da bir ortak ebeveynlik uygulaması gibi tek bir kanal seçin. Eski aile WhatsApp grubunu bu işe karıştırmayın, sesli mesaj da atmayın. Kısa mesajı “10 dakika gecikeceğim” gibi aynı güne ait küçük işler için, telefonu ise yalnızca acil durumlar için kullanın. Hiçbir mesaj babaanne, anneanne, yeni eş ya da çocuklar üzerinden gitmemeli. Sıradan konular için 48 saat gibi bir cevap süresi belirleyin. Karşı taraf bu süreye uymasa da siz uyun.
Mesajlarınızı kısa tutun ve her birini bir gün hakimin önüne gelecekmiş gibi yazın. Suçlama yüklü bir mesaj geldiğinde içindeki pratik soruyu cevaplayın, gerisini olduğu yerde bırakın.
Gelen mesaj: “Emir’in astım spreyi YİNE çantasında yok. Telefondan başını kaldırsan oğlunun neye ihtiyacı olduğunu görürsün. Bu arada yazın onu Antalya’ya götüreceğim, haberin olsun.”
Sizin cevabınız: “Sprey sırt çantasının ön gözünde duruyor. İki ev arasında taşınan çantaya da bir yedek koydum. Antalya için tarihleri ve kalacağınız adresi e-postayla gönderirsen, düzende yazdığı gibi 7 gün içinde cevap veririm.”
Telefonla ilgili iğnelemeye de, mesajın tonuna da cevap vermeyin. “Sana kaç kere söyledim” diye başlayan bir cümle de yazmayın. İçinizi dökmeniz gerekiyorsa mesajın öfkeli halini önce telefonunuzdaki notlara yazın, sonra silin. Daha zor mesajlar için ödünç alabileceğiniz cümleleri eski eşinize nasıl yazacağınızı anlattığımız yazıda bulabilirsiniz. Neyin kayda geçmeye değer olduğunu da kayıt tutma yazımızda anlattık. Takvimi ve kayıtları tek yerde tutmak isterseniz Lullia tam bu iş için var. Ama ikiniz de aynı aracı kullandığınız sürece hangisi olduğu fark etmez.
Öbür evde yaşananları denetlemeyi bırakmak, düzeni yazmaktan daha zordur. Çocuklar sizde 20.30’da, öbür evde ise 21.30’da yatıyor olabilir. Orada kola ve tablet de daha bol olabilir. Bir güvenlik sorunu yoksa bunları yönetmek size düşmez. Güvenlik sorunu derken içkiliyken araba kullanmayı, beş yaşındaki çocuğu oto koltuğu olmadan taşımayı, küçük çocuğu evde yalnız bırakmayı ve şiddeti kastediyoruz. Bunlar için avukatınıza ya da mahkemeye gidin, acil durumda 112’yi arayın. Gerisi tercih meselesidir.
Bir başka tuzak da çocuğu haberci ya da gözcü olarak kullanmaktır. “Annenin yeni bir arkadaşı var mı?” ya da “Bayramda babanlar kimlere gitti?” gibi gözcülük soruları masum görünür. Paralel ebeveynlikte bu soruları sormak daha cazip gelir, çünkü öbür ev hakkında az şey biliyorsunuz, çocuklarınız ise her şeyi biliyor. Medeni Kanun’un 324. maddesi de anne ile babanın ikisine, öbürünün çocukla ilişkisini zedelemekten kaçınma yükümlülüğü getiriyor. Öbür evi sormak yerine çocuğun kendisiyle ilgilenin ve ona örneğin “Hafta sonunun en güzel anı neydi?” diye sorun. Çocuk yine de haber getirirse yalnızca kendi eviniz adına cevap verin. Aşağıdaki örnekler size fikir verebilir.
Ergen çocuğunuz sizin adınıza haber götürmek isterse “Sağ ol, ama o iş bize düşer” diyerek bu teklifi nazikçe geri çevirin.
Türkiye’de yüksek çatışmalı aileler için tek bir adres yok, bu yüzden yükü birkaç kapıya bölmeniz gerekiyor.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın il müdürlükleri, aile danışmanlığı hizmeti kapsamında boşanmadan sonra da danışmanlık veriyor. Ortak görüşme ancak ikiniz de birbirinizin yanında güvendeyseniz işe yarar. Öyle değilse tek başınıza gidin.
Kişisel ilişki kararına uyulmuyorsa artık icra dairesine gitmiyorsunuz. 2021’de değişen kanunla bu iş adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine geçti ve Mayıs 2023’ten beri bütün ülkede bu düzen uygulanıyor. Adalet Bakanlığı’nın UNICEF Türkiye ile birlikte hazırladığı uygulama rehberine göre teslimler çocuk görüşme merkezlerinde, uzman eşliğinde yapılıyor ve avukatlık ücreti dışındaki masrafları Bakanlık karşılıyor. Mahkeme kişisel ilişkinin bir uzman ya da öğretmen eşliğinde kurulmasına karar verdiyse görüşmeler de bu merkezlerde yapılıyor.
Arabuluculuk Kanunu yalnızca tarafların serbestçe karar verebildiği uyuşmazlıklara uygulanıyor, çocuklarla ilgili düzenlemede ise son sözü mahkeme söylüyor. Anlaşmalı boşanmada bile hakim, çocuklarla ilgili protokolü uygun bulmadan boşanmaya karar veremiyor. Gerekirse protokolde değişiklik yapıp iki tarafın onayına sunuyor. Bugünkü kanunda aile uyuşmazlıkları için arabulucuya gitme zorunluluğu yok. Kurallar değişebilir, bu yüzden arabulucuya gitmeyi düşünüyorsanız güncel durumu avukatınıza sorun.
Kendiniz için bir terapiste gitmek de işe yarar. Öfkeniz boşalacak başka bir yer bulur, gece yarısı mesajlarına da daha az şey kalır. Çocuğunuzda teslimden önce karın ağrısı ya da uyku sorunu gibi zorlanma belirtileri görürseniz önce okulun rehberlik servisiyle konuşun, gerekirse bir çocuk psikoloğuna gidin. Randevu almadan önce velayet düzeninizde bu kararı kimin verdiğine bakın.
Bazı aileler dönebiliyor ama bu ihtimal düşüktür. Eleanor Maccoby ile Robert Mnookin, Kaliforniya’da boşanma davası açmış 1.124 aileyi üç yıl boyunca izledi. Kanada Adalet Bakanlığı’nın 2004 tarihli raporundaki özete göre ayrılıktan üç ya da dört yıl sonra ailelerin yüzde 24’ünde ebeveynler hâlâ az iletişim kurup çok kavga ediyordu. Bu ebeveynlerin o süre içinde iş birliğine geçtiği de pek görülmemişti.
Birçok aile için gerçekçi hedef, araştırmacıların “mesafeli ebeveynlik” dediği, iletişimin de kavganın da az olduğu düzendir. Kibar ve sıkıcı bir ilişkiyle en küçük çocuğunuz büyüyene kadar idare edebilirsiniz.
İşler yumuşarsa acele etmeyin, birkaç ay izleyin. Olaysız teslimlerle geçen bir okul dönemi ve yalnızca soruya cevap veren mesajlar iyi işaretlerdir. Sonra her seferinde tek bir kuralı deneme amacıyla gevşetin ve her gevşetmeyi yazıya geçirin. Mesela üç ay boyunca küçük takas isteklerinin 7 gün yerine 2 gün önceden yapılabilmesini kabul edin. Kötü giderse kimin hatası olduğunu tartışmadan yazılı düzene dönün. 6284 kapsamındaki bir tedbiri ya da uzman eşliğinde yürüyen kişisel ilişkiyi kendi aranızda asla gevşetmeyin. Değişikliği kararı veren mahkemeden ya da makamdan isteyin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Durumunuz için bir aile hukuku avukatına danışın.