Seçtiğiniz düzen, çocuğunuzun her birinizden en fazla kaç gece ayrı kalacağını belirler. Bu yazıda sık kullanılan düzenleri iki haftalık bir tabloda karşılaştırıyor, araştırmaların bebeklerde yatılı görüşme hakkında ne söylediğini özetliyor ve protokole neyi nasıl yazacağınızı gösteriyoruz.
Kişisel ilişki düzenini seçmeden önce kendinize bir soru sorun. Çocuğunuz her birinizden en fazla kaç gece ayrı kalıp yine de huzurlu olabilir? Dokuz aylık bir bebekle ortaokullu bir çocuğun cevabı aynı olmaz. Karar ya da protokol bu cevaba göre yazılırsa, çocuk büyüdükçe neyi değiştireceğinizi de bilirsiniz.
Türk Medeni Kanunu’nun 182. maddesine göre aile mahkemesi, boşanmaya karar verirken anne ve babanın çocukla kişisel ilişkisini de düzenler. Ölçü, çocuğun “özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından” yararıdır. Anlaşmalı boşanmada düzeni protokole siz yazarsınız, hakim de onu uygun bulmalıdır. Hakim gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir, ama boşanma kararı için bunları ikinizin de kabul etmesi gerekir (TMK 166).
Dava sürerken de düzen gerekir. Mahkeme düzenleme yapıncaya kadar öbür ebeveyn, çocuğun yanında kaldığı ebeveynin rızası olmadan çocukla kişisel ilişki kuramaz (TMK 326). Hakim çocuklar için geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK 169). Yine de dilekçenizde geçici görüşmeyi gün ve saatiyle isteyin.
Karara uyulmazsa eskiden icra dairesine gidilirdi. 8 Mayıs 2023’ten beri bütün Türkiye’de bu işe Adalet Bakanlığı’nın adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri bakıyor, teslimleri de çocuk görüşme merkezlerinde uzman eliyle yapıyor. Bakanlığın UNICEF Türkiye ile hazırladığı 2023 tarihli rehbere göre kararda gün ve saat yoksa bunları müdürlük belirliyor. Kararı belirsiz bırakırsanız, çocuğunuzun hangi cumartesi kimde olacağına onu hiç görmemiş bir görevli karar verir.
Kanunda ortak velayeti düzenleyen bir hüküm bugün de bulunmuyor. TMK 336’ya göre boşanmada velayet, çocuğun bırakıldığı ebeveyne aittir. Hukuki Haber’in 2018 tarihli haberine göre Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, Türkiye’nin 2016’da onayladığı AİHS’ye Ek 7 No.lu Protokol’e dayanarak ilk kez ortak velayete hükmetti. Ortak velayet istiyorsanız bugünkü uygulamayı avukatınıza sorun. Velayet ortak olsa bile çocuğun hangi gece kimde kalacağını ayrıca yazmanız gerekir.
Tablodaki her harf bir geceyi, A ve B de iki evi gösteriyor. Haftalar pazartesiden başlıyor. İlk iki satırda çocuk çoğunlukla A’da kalıyor, hafta sonu da cuma okul çıkışında başlayıp pazar akşamı bitiyor. “Geçiş” sütunu, çocuğun iki haftada kaç kez ev değiştirdiğini gösteriyor.
| Düzen | 1. hafta | 2. hafta | Geçiş | En uzun ayrılık (A’dan / B’den) |
|---|---|---|---|---|
| İki haftada bir hafta sonu | A A A A B B A | A A A A A A A | 2 | 2 / 12 gece |
| İki haftada bir hafta sonu ve çarşamba gecesi | A A B A B B A | A A B A A A A | 6 | 2 / 6 gece |
| 2-2-3 | A A B B A A A | B B A A B B B | 6 | 3 / 3 gece |
| 2-2-5-5 | A A B B A A A | A A B B B B B | 4 | 5 / 5 gece |
| Haftalık dönüşüm | A A A A B B B | B B B B A A A | 2 | 7 / 7 gece |
İki haftada bir hafta sonu düzeni sadedir, ama çocuk B’deki ebeveynini on iki gece görmez. Okul çağındaki bir çocuk bunu kaldırabilir, dört yaşındaki bir çocuk için ise bu ara uzundur. Hafta ortasına bir yatı eklemek boşluğu altı geceye indirir. B’deki ebeveyn çocuğu çarşamba okuldan alır ve perşembe sabahı okula bırakır, böylece ikiniz karşılaşmazsınız bile. Yatı fazla geliyorsa çarşamba 17.00-20.00 arasındaki bir akşam yemeği de aynı boşluğu böler.
2-2-3’te hiçbir ayrılık üç geceyi geçmiyor. Bakımı baştan beri paylaşan ve birbirine yakın oturan ebeveynler küçük çocuk için bu düzeni düşünebilir. Yalnız günler her hafta kayıyor. Çocuk salı günkü yüzme kursuna bir hafta A’dan, sonraki hafta B’den gidiyor. 2-2-5-5’te ise hafta içi günler sabit kalıyor ve bütün geçişler okulda yapılabiliyor.
Geçiş azaldıkça ayrılık uzar, ayrılık kısaldıkça daha çok çanta toplanır ve daha çok vedalaşılır. Her seçeneği bu iki sayıyla değerlendirin. Bakanlığın rehberine göre çocuk her geçişte öbür ebeveynine yeniden alışmak için zamana ihtiyaç duyar ve bir süre huzursuz ya da öfkeli olabilir. Bunu hemen öbür evde kötü davranıldığına yormayın. Ziyaretin yaklaşması bile çocuğa boşanmayı hatırlatabilir. Teslim anını teslim günü yazısında ele aldık.
Bu soruya araştırmacılar aynı cevabı vermiyor. Wake Forest Üniversitesi’nden Linda Nielsen’in 2018 derlemesi sekiz ülkeden 60 çalışmayı inceliyor. Child & Family Blog’daki özete göre zamanının en az yüzde 35’ini iki ebeveyninin her birinin yanında geçiren çocuklar, tek evde yaşayanlar kadar ya da onlardan daha iyi durumdaydı. Çatışma hesaba katıldığında da tablo pek değişmedi. Altı çalışma ise bazı durumlarda, örneğin yoğun çatışmalı ailelerde ebeveynlerinden biriyle arası kötü olan ergenlerde, tersini buldu.
Aile mahkemesi profesyonellerinin uluslararası derneği AFCC’nin 2014 çalışma grubu ise yoğun çatışma içinde paylaşılan ebeveynliğin genellikle çocuğa iyi gelmediği, ama bazı ailelerin çatışmayı kendi başlarına ya da yardım alarak yönetebildiği sonucuna vardı.
Birbirinize yakın oturuyor ve teslimleri sakin yapabiliyorsanız eşit süreyi düşünmeniz için yeterince dayanak var. Yapamıyorsanız bu araştırmaların hiçbiri zamanı eşit bölen bir düzeni şart koşmuyor.
Bakanlığın rehberine göre bebek bakım verenlerine 8-18 ay arasında bağlanıyor ve güveni tutarlı bakımla gelişiyor. Rehber iki ebeveynle de bağ kurma fırsatı ve tutarlı bir rutin öneriyor, 6-8 aylıktan sonra bebeğin daha az gördüğü ebeveyne yabancılaşabileceğini de not ediyor. Görüşmeler arasındaki boşluklar kısa olsun, uyku ve mama saatleri de iki evde aynı kalsın.
Tartışma en çok ilk 18 aydaki yatılı kalma konusunda düğümleniyor. Avustralyalı psikolog Jennifer McIntosh’un Marsha Kline Pruett ve Joan Kelly ile 2014’te hazırladığı tablo önce güvenliğe, sonra çocuğun her ebeveyne duyduğu güvene bakıyor. Her koşul yerindeyken bile 18 aydan küçük bebeklerde ayda beş ve üzeri yatıyı genel olarak önermiyor. Koşullar uygunsa ayda bir ile dört yatıya ve kademeli artan bir plana yer açıyor. Bebek yalnızca anne sütü alıyorsa ya da biberonu henüz kabul etmiyorsa düzenli yatıyı ertelemekten yana duruyor. AFCC çalışma grubundaki çocuk gelişimciler ise araştırmaların hiç yatı olmamasının, seyrek yatının ya da sık yatının uzun vadeli etkisini henüz netleştirmediği konusunda birleşmişti.
Defne dokuz aylık ve akşamları biberonla uyuyor. Doğduğundan beri banyosunu on dakika ötede oturan babası Emre yaptırıyor, sabah mamasını da o veriyor. Makul bir başlangıç için Emre, Defne’yi pazartesi ve çarşamba 16.00-19.00 arasında görebilir, cumartesi 10.00’dan pazar 10.00’a kadar da yanında tutabilir. Altı hafta sonra da düzeni gözden geçirirsiniz. Bu düzen çoğu ay dört yatı eder. Beş cumartesili aylarda sonuncusunu gündüze çevirirseniz tablonun sınırları içinde kalırsınız. Sonra Defne’yi izleyin. Tablo huzursuzluğu, ayrılırken kucaktan inmemeyi, uykuda ve yemekte gerilemeyi ancak üç ila dört hafta sürerse işaret sayıyor. Tek bir kötü pazar bir şey söylemez.
Biriniz bakıma pek katılmadıysa sık ve kısa gündüz görüşmeleriyle başlayın. İlk yatının tarihini de protokole ya da karara, örneğin “1 Mart 2027’ye kadar yatısız, o tarihten sonra ayda iki yatılı” diye yazdırın. “Çocuk büyüyünce yatılı görüşme” cümlesini kimse uygulayamaz.
Rehber bu yaş için yemek, uyku ve oyun düzenini olabildiğince korumayı, çocuğun iki ebeveyniyle de düzenli aralıklarla ve mümkün olduğunca sık görüşmesini öneriyor. Hafta sonlarının arasına hafta ortası bir akşam yemeği koyun, teslimi de kreş ya da anaokulu çıkışına alın. Ege dört yaşında ve her geçişten sonra yirmi dakika ağlıyor, sonra toparlanıyor. 2-2-3 onun için iki haftada altı kez ağlamak demek. 2-2-5-5’te geçiş dörde iner ama ayrılık beş geceye çıkar. Hangisinin Ege’ye daha ağır geldiğini birkaç hafta izlemeden bilemezsiniz.
Okul başlayınca takvimi zil saati yönetir. Servisin sabah 07.15’te hangi kapıya geldiğini ve okulun öbür eve kaç dakika uzaklıkta olduğunu baştan hesaplayın. Okul ikili öğretim yapıyor ve çocuk bazı dönemler öğlenci oluyorsa hafta içi saatleri iki seçenekli yazın. Bu yaşta 2-2-5-5 ya da haftalık dönüşüm gerçekçi olur.
Çocuğu kursa o hafta sonu yanında olan ebeveyn de götürebileceği için rehber hafta sonu kursunu kişisel ilişkiye engel saymıyor. Biriniz çocuğu cumartesi yüzmeye yazdıracaksa öbürünüz de kendi hafta sonlarında götürsün. Bunu kayıttan önce konuşun.
Bu yaşın sonlarına doğru çocuklar nerede kalacakları konusunda söz isteyebilir. Rehberin hatırlattığı gibi BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınmasını öngörüyor, ama çocuğun yararı gerektirirse görüşünün aksine karar verilebiliyor. Siz de dinleyin, ama kararın yükünü ona bırakmayın. On yaşındaki bir çocuğa şöyle diyebilirsiniz.
Hangi gün kimde kalacağın konusunda ne düşündüğünü duymak istiyoruz, söylediklerini de ciddiye alacağız. Ama son kararı annenle ben vereceğiz. Bir şey ters giderse onu da biz düzeltiriz, sen kafana takma.
Rehber, gençlerin arkadaşlarıyla vakit geçirmek için öbür ebeveyne gitmeye gönülsüz olabileceğini yazıyor. Fikirlerini almayı, ama sorumluluğu tamamen onlara bırakmamayı öneriyor. Hafta sonundaki LGS ya da YKS denemeleri de düzeni kendiliğinden değiştirir.
Deniz on beş yaşında. Cumartesi sabahları babasının evine yakın bir kursa gidiyor, basketbol antrenmanı ise annesinin evine yakın bir salonda yapılıyor. Ondan ideal iki haftasını kağıda çizmesini isteyin. Belki pazardan perşembeye annesinde, cuma ve cumartesi babasında kalmak ister. O zaman ödev akşamlarının hepsi bir eve kalır, ama bu düzen cumartesi sabahı şehrin öbür ucundan kursa yetişmeye çalışmaktan iyidir.
Evlerden biri okula 40 dakika uzaksa eşit süreli düzenler zorlaşır. Okula yakın bir ana ev ve öbür evde uzun hafta sonları daha insaflı olabilir. Ebeveynlerden biri başka şehre taşındıysa iki haftada bir hafta sonu düzeni, cuma akşamı otobüse binip pazar gecesi dönen yorgun bir çocuk demektir. Ayda bir uzun hafta sonu ve tatillerin büyük kısmı daha gerçekçidir. Yol masrafını kimin karşılayacağını ve yolda çocuğa kimin eşlik edeceğini de yazın. Kanun, ana ya da babanın başka bir yere gitmesini hakimin yeni önlem alabileceği durumlar arasında sayıyor (TMK 183). Taşınmadan önce avukatınıza danışın.
Hastanede nöbet tutan ya da vardiyası her hafta değişen bir ebeveyn için izin günlerine bağlı bir düzen yazın. Vardiya listesinin her ayın kaçında paylaşılacağını ve liste gelmezse hangi düzenin geçerli olacağını da ekleyin.
Kardeşleri mümkün olduğunca aynı takvimde tutun. McIntosh’un tablosu, aynı düzeni paylaşan büyük kardeşi küçük çocuk için güven kaynağı sayıyor, büyükanne ve büyükbaba gibi güven veren ilişkilerin sürmesini de hesaba katıyor. Zeynep on dört, Can üç yaşındaysa ikisi Can’a uyan bir 2-2-3’ü paylaşabilir. Zeynep’in cumartesi sabahı maçı varsa cuma gecesini sahaya yakın evde geçirir. Çocuğa yıllardır anneanne ya da babaanne bakıyorsa yeni düzen bu bağı koparmasın. Olağanüstü durumlarda hısımlara da kişisel ilişki hakkı tanınabiliyor (TMK 325).
“Uygun zamanlarda görüşür” kimseye bir şey söylemez. “Her ayın birinci ve üçüncü hafta sonu” ifadesi ise net görünür. Oysa beş hafta sonu olan aylarda arada üç hafta kalır, ayın biri pazara denk gelirse hangi hafta sonunun “birinci” olduğu da tartışılır. “İki haftada bir, 11 Eylül 2026 Cuma gününden başlayarak” yazdığınızda bu sorular ortadan kalkar. Her teslimi gün, saat, yer ve çocuğu kimin getireceğiyle yazın. Aksi kararlaştırılmadıkça çocuğu okuldan sırası başlayan ebeveyn alsın.
Bayramları “arife” ve “birinci gün” diye yazın. Bayram her yıl on ila on bir gün öne kaydığı için tarihle yazılmış bir madde seneye tutmaz. Yarıyıl ve yaz tatilinin haftalarını da ayrı satırlara koyun. Ayrıntıları ayrılıktan sonraki ilk bayram yazısında bulabilirsiniz. Sekiz yaşındaki Elif için örnek bir protokol maddesini aşağıya ekledik.
Müşterek çocuk Elif ile kişisel ilişki 2-2-5-5 düzenine göre kurulur ve 14 Eylül 2026 Pazartesi başlar.
Elif pazartesi ve salı gecelerini annesi Seda’da, çarşamba ve perşembe gecelerini babası Murat’ta geçirir. Hafta sonları dönüşümlüdür ve ilk hafta sonu Seda’dadır. Hafta sonu cuma okul çıkışından pazartesi okula bırakılana kadar sürer.
Sırası başlayan ebeveyn Elif’i saat 15.10’da okuldan alır. Okulun olmadığı günlerde, hastalık günleri dahil, sırası biten ebeveyn Elif’i saat 18.00’de diğer ebeveynin evine bırakır.
Ramazan ve Kurban bayramlarında Elif arife ile birinci günü tek yıllarda Seda’da, çift yıllarda Murat’ta geçirir. Bayramın kalan günlerini diğer ebeveynde geçirir. Yarıyıl tatilinin ilk haftası Seda’da, ikinci haftası Murat’tadır. Yaz tatilinde temmuzun son iki haftası Murat’tadır ve bu iki hafta boyunca olağan düzen uygulanmaz.
Değişiklikler, acil durumlar dışında, en az 48 saat önceden yazılı bildirilir. Taraflar bu düzeni 14 Aralık 2026 Pazartesi günü birlikte gözden geçirir.
Kararlaştırdığınız düzeni ikinizin de açabildiği tek bir takvimde tutun. Bu, Lullia ya da herhangi bir ortak takvim olabilir. İki ayrı kopya zamanla birbirinden ayrışır.
Karara uyulmaz da öbür ebeveyn başvurursa, müdürlük önce rızayla çözüm arıyor, olmazsa teslim emri gönderiyor. Teslim emrine uymayan ebeveyn, bir ay içinde aile mahkemesine şikayet edilirse üç aya kadar disiplin hapsi alabiliyor. 2021’den beri kararlar, kişisel ilişki düzenine uyulmazsa çocuğun yararına aykırı olmamak şartıyla velayetin değiştirilebileceği ihtarını da içeriyor (TMK 182 ve 324).
İlk düzeni deneme sayın, ilk gözden geçirmeyi de üç ay sonraya koyun. Düzen daha başlamadan bu tarihi iki takvime de yazın. Böylece gözden geçirme istemek bir suçlama gibi durmaz. Eski eşinize şöyle bir mesaj yazabilirsiniz.
14 Eylül’den itibaren konuştuğumuz 2-2-5-5 düzenini deneyelim, 14 Aralık’ta da oturup bir bakalım. O güne kadar aksayan bir şey olursa ikimiz de tarihiyle not alalım. Teslimde konuyu açmayalım, o gün konuşalım. Aralıkta Elif’e iyi gelmiyorsa düzeni değiştiririz.
Aynı geçiş her hafta kötü geçiyorsa, kurslar sürekli aksıyorsa ya da çocuğunuz bir ayrılığın ona uzun geldiğini gösteriyorsa önce en küçük değişikliği deneyin. Pazar akşamı 18.00’deki teslimi pazartesi sabahı okula bırakmaya çevirmek, bazen bütünüyle yeni bir düzenden daha çok işe yarar. Önerinizi gerekçesi ve deneme süresiyle yazılı yapın. Düzen mahkeme kararındaysa aranızdaki anlaşma kararı değiştirmez. Müdürlüğe başvurulursa rehbere göre karardaki gün ve saat uygulanır. Kalıcı değişiklik için aile mahkemesine başvurun.
Eski eşiniz kararlaştırılan saatleri sürekli yok sayıyor ya da teslimleri kavga çıkarmak için kullanıyorsa, daha fazla esneklik işleri kötüleştirir. Daha sıkı yazılmış ve daha az temas gerektiren bir düzeni paralel ebeveynlik yazısında anlattık. Çocuğun güvenliğinden endişe ediyorsanız avukatınızla konuşun. Kişisel ilişki çocuğun huzurunu tehlikeye sokuyorsa bu hak reddedilebilir ya da kaldırılabilir (TMK 324). Mahkeme görüşmenin bir uzman ya da öğretmen refakatinde yapılmasına da karar verebilir. Aranızda 6284 sayılı Kanun kapsamında bir uzaklaştırma kararı varsa, rehber teslimin çocuk görüşme merkezinde ikinizi karşılaştırmadan yapılmasını istiyor. Karar çocukları da kapsıyorsa tedbir süresince görüşme yapılmıyor. Tehlike anında 112’yi arayın.
Bir düzene evet demeden önce aşağıdaki soruları cevaplayın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Durumunuz için bir aile hukuku avukatına danışın.